Pacijenti kroz sociološki objektiv

Uredio/la Tijana Pajić

October 28, 2020

Uloga bolesnog

Parsons pravi analogiju između vrste uloga, statusa i odnosa koje postoje između:

  1. Doktor-pacijent
  2. Roditelj-dete

Ono što je slično između deteta i bolesnika je sledeće:

  1. Oboje nemaju dovoljne kapacitete da obavljaju uobičajene svakodnevne funkcije odraslih, ali iz bitno različitih razloga. Dok dete razvojno-biološki nije u mogućnosti da obavlja funkcije odraslih, odrasli bolesnik nije u mogućnosti zbog bolesti/invaliditeta.
  2. Oboje su stoga u položaju zavisnosti od drugih. I dete i bolesnik imaju potrebu i očekivanja da ih oni “jači” i adekvatniji za to zbrinu. Preko tih “jačih” i adekvatnijih osoba bolesnik može da zadovolji potrebe za koje je ranije imao resurse, ali usled bolesti više im nema direktnog pristupa.

Parsons pravi strogu razliku između uloge bolesnika i drugih oblika devijantnog ponašanja. “U poređenju sa drugim tipovima nekonformističkog ponašanja, za bolest je karakteristično da ona iziskuje pasivno izuzimanje iz normalnih aktivnosti i obaveza. Kao takva, ona bi se trebala razlikovati od aktivne pobune protiv normalnih društvenih očekivanja i od onih tipova devijacije koje su karakterisane kompulsivnim konformizmom” (Parsons and Fox, 1953:32). Sa funkcionalističkog stanovišta, česta pribegavanja ulozi bolesnog su preteća po stabilnost društvenog sistema. U skladu sa glavnim funkcionalističkim pretpostavkama, oboleli se posmatra kao institucionalizovana društvena uloga, a lečenje predstavlja važan, ako ne i glavni mehanizam društvene kontrole.

Uloga bolesnog je samo uslovno legitimizovana. Budući da se razbolela i da je od strane institucija definisana kao bolesna, osoba ima poteškoće da normalno obavlja svoje normalne i očekivane funkcije i to nije njena krivica, pa stoga polaže pravo na izuzeće i negu. Međutim, ovo izuzeće je samo kratkoročno. Druga strana medalje je da osoba mora da prihvati svoje stanje kao neželjeno i kao što svako pravo sa sobom nosi neke obaveze, obaveza ili dužnost bolesnika je da aktivno radi na tome da što pre ozdravi i da se vrati svojim uobičajenim ulogama i funkcijama.

Parsons na ovom tragu poredi detinjstvo i oboljenje kao dva uslovno legitimizovana stanja. I detetu je samo uslovno dozvoljeno da se ponaša detinjastvo – pod uslovom da prihvati da će jednog dana morati da odraste.

Postavlja se i pitanje zašto se u modernim društvima bolesni šalju iz porodice u medicinske institucije na lečenje, a neki od razloga su:

  1. Tehnološki razvoj medicine i njen uvećani autoritet i poštovanje u društvu;
  2. Zaštita prodice kao društvene institucije i njene interne funkcionalnosti;

Naime, porodica, osim svoje reproduktivne i ekonomske funkcije, ima i važnu ulogu u očivanju i reprodukciji kulturnih vrednosti društva kroz proces socijalizacije deteta.

Takođe, lečenje izvan komfora porodičnog doma se pokazalo kao najefikasnije. Ono obeshrabruje oboljevanje na prvom mestu i uživljavanje u ulogu bolesnog. To je zato što je bolnica mesto socijalne izolacije, usamljenosti, nepristrasnosti i odvojenosti od poznatog komfora toplog doma. Parsons zapaža da porodica u lečenju bolesnog ukućanina zbog osobenosti porodičnih odnosa otežava lečenje u psihološkom smislu. Upravo u institucionalnom, medicinskom okruženju se uspostavlja optimalni balans između popustljivosti-podrške i disciplinskih aspekata neophodnih za uspešno lečenje i vraćanje individue u prvobitno stanje.

U onom momentu kada bolesnik pristane na saradnju sa doktorom u cilju ozdravljenja, njegova se uloga bolesnika pretvara u ulogu pacijenta. Od pacijenta kao takvog postoji nekoliko očekivanja:

  • Da prihvati dužnosti koje sa sobom nosi nova uloga pacijenta, kao i kratkoročna prava koja dobija igranjem uloge pacijenta;
  • Da prihvati svoju inferiornost prihvatanjem kratkoročnog statusa koji je u mnogome sličan statusu deteta;
  • To implicira nužnost odvijanja nekakve vrste de-socijalizacije (odvija se novo učenje);

Kasniji teoretičari iz oblasti medicinske sociologije su ustanovili da nisu sve bolesti iste – one variraju u odnosu na vrstu i stepen kritičnosti stanja obolelog, pa je logično zaključiti da neće svi bolesnici imati ista prava i privilegije (Gidens, 2003).

Stoga Frajdson (Eliot Freidson) nudi tri tipa uloge bolesnika:

  1. Uslovna uloga bolesnog

Ona je preuzeta od Parsonsa. Oboleli ima pravo na kratkoročno izuzeće od uobičajenih aktivnosti pod uslovom da radi na svom ozdravljenju.

2. Bezuslovno legitimna uloga bolesnog

U slučaju neizlečivih bolesti, gde je izuzeće iz gotovo svih uobičajenih aktivnosti legitimno, a na ulogu bolesnika polaže pravo praktično do kraja svog života

3. Nelegitimna uloga bolesnog

U slučaju stigmatizovanih oboljenja, gde se isključivo pojedinac smatra odgovornim za svoje stanje, a prava i privilegije nisu nešto što se podrazumeva, već se za njih češće mora boriti društvenim i političkim angažovanjem. U ovom slučaju pravo na ulogu bolesnog je ugroženo usled stigmatizacije, a to se neretko odražava na pogoršanje zdravstvenog stanja obolelog jer stigma otežava pristup lečenju bez društvene osude i osude medicinskog osoblja.

Moralna karijera pacijenta

Gofman u svom istraživanju pacijenata u bolnicama za mentalno obolele primenjuje institucionalni pristup, a jedan od glavnih koncepata jeste ‘moralna karijera’ pacijenta. Termin ‘karijera’ se uobičajeno vezuje za profesionalni napredak, ali on može biti dosta širi pojam, a za Gofmana je to termin koji označava proces konstruisanja slike svog životnog puta koja uključuje prošlost, sadašnjost i budućnost. U tom procesu pacijent bira, izdvaja i uobličava činjenice o sebi i svom životu kako bi stvorio pogodnu sliku sebe u totalnoj instituciji u kojoj je podvrgnut ceremonijama degradacije. Njegova moralna karijera je model potiskivanja koji “započinje kao neko sa odnosima i pravima, i završava, na početku svog boravka u bolnici, … bez i jednog i bez drugog” (Gofman, 2011:126). Koncept karijere je dvojak jer ujedno podrazumeva i unutrašnji i spoljašnji aspekt:

  1. Unutrašnji aspekt doživljavanja samog sebe i svog identiteta;
  2. Spoljašnji aspekt pod kojim se podrazumeva zvaničan društveni položaj osobe, pravni položaj, životni stil…

Karijera pacijenta se deli na tri faze:

  1. Pretpacijentska faza (pre ulaska u bolnicu)
  2. Pacijentska faza (nakon ulaska u bolnicu sve do otpuštanja)
  3. Faza bivšeg pacijenta (nakon izlaska iz bolnice)

Pacijenti mogu biti (ne)dobrovoljni u zavisnosti od njihovog stava po pitanju hospitalizacije.

Biografsko remećenje

Buri (Michael Bury) je konceptualizovao hroničnu bolest kao oblik remetilačkog događaja u životu individue koji bitno menja život obolelog i njegove odnose sa drugim ljudima, a naročito sa članovima porodice. „Bolest, a naročito hronična bolest, je takva vrsta iskustva gde strukture svakodnevnog života i forma znanja koje ih podupiru su poremećene. Hronična bolest uključuje prepoznavanje sveta bola, patnje i moguće smrti, koji su obično viđeni kao neke mogućnosti u nekoj dalekoj budućnosti“ (Bury, 1982:169). Hronična bolest uzurpira nekoliko glavnih aspekata života obolelog:

  • Uzurpiraju se normalna društvena pravila reciprociteta u međusobnim odnosima, a naročito kada je u pitanju podrška;
  • Raste zavisnost obolelog od drugih, naročito bližnjih, što dovodi do poremećaja dotadašnjih odnosa moći i međusobnog odnosa uopšte;
  • Očekivanja i planovi obolelog premeštaju se u budućnost koja je neizvesna, pa je i njihova realizacija samim tim upitna;

Buri navodi tri aspekta ili faze u remećenju biografije obolelog:

  1. Remećenje pretpostavki i ponašanja koje se uzimaju zdravo za gotovo. Ovo je faza u kojoj se postavljaju pitanja tipa: „Šta se ovde dešava?“ i ona uključuje obraćanje pažnje na određena telesna stanja na koja se ranije nije obraćala pažnja. U ovoj fazi dolazi do razmišljanja o traženju pomoći, a bol koji hronična bolest donosi sa sobom se percipira kao nešto strano telu i kao vid izdaje od strane tela.
  2. Dolazi do razaranja eksplanatornog okvira gde oboleli preispituje sopstvenu ličnu biografiju, u smislu svog identiteta i života. U ovoj fazi se postavljaju pitanja tipa: „Zašto baš ja?“, „Zašto baš sada?“.
  3. Postoji i aspekt konkretnog reagovanja na ova biografska razaranja koji uključuje mobilizaciju resursa – fizičkih, socijalnih, finansijskih, medicinskih ili/i kulturnih – odnosno svih resursa koji su obolelom i porodici na raspolaganju u trenutku suočavanja sa oboljenjem.

Literatura:

Bury, Michael. (1982). „Chronic Illness as biographical disruption“. Sociology of Health and Illness, Vol.4., No.2.

Gidens, Entoni. (2003). Sociologija. Beograd: Ekonomski fakultet.

Gofman, Erving. (2011). Azili. Novi Sad: Mediterran Publishing.

Parsons, Talcott & Fox, Renee. (1952). „Illness, Therapy and the Modern Urban American Family“. Journal of Social Issues, Vol. 8, Issue: 4.

Slični tekstovi!

 

Promene i razvoj društva

Promene i razvoj društva

Pojmovi ‘promena’ i ‘razvoj’ ne smeju se poistovećivati jer iako svaki razvoj podrazumeva neke promene, pod razvojem, odnosno progresom mislimo na promene koje sa sobom nose pozitivne efekte, dok svaka promena ne mora nužno da donese pozitivne efekte.

read more